فرزانه روستایی

 کردستان عراق محل تلاقی امواج سیاسی فرهنگی سه حوزه قدرتمند جغرافیایی است که منطقه کردها را فرا گرفته است. نفوذ زبان فارسی و فرهنگ ایرانی، ترکی و عربی از شرق، شمال و جنوب همواره زبان و رفتار کردها را با خود درگیر کرده و متاثر ساخته است. قدرت سیاسی جذب و دفع و حتی سرکوب این سه حوزه نیز معادلات قدرت را در روابط درونی و خارجی کردها همواره تحت تاثیر قرار داده است. به عبارت دیگر، هویتی که امروزه در کردستان عراق شکل گرفته یا در حال شکل گیری است، همواره گوشه هایی از فرهنگ ایرانی، عرب و ترک را با خود داشته است. با این حال ایرانیت و تمایل به فرهنگ ایرانی به دلیل ریشه های تاریخی همواره نقشی ثابت و دامنه دار در تعریف کردها از فرهنگ داشته است و حداقل بسیاری از سران حکومت خودمختار کردستان بی محابا از آن سخن می گویند.

سرو قادر مسوول بخش فرهنگی حزب دموکرات کردستان می گوید ما با عرب ها و ترک ها هیچ اشتراک زبانی نداریم در حالی که 70 درصد لغات ما فارسی است. کردها در بسیاری از مراسم و سمبل های مهم سنتی از جمله نوروز و رستم و اسفندیار ایرانی ایرانی اند و بیشترین روابط و طولانی ترین و امن ترین مرز را نیز با کردهای ایران دارند.

سرو قادر معتقد است ایران، افغانستان، تاجیکستان و کردستان عراق یک حوزه زبانی و فرهنگی واحد را تشکیل می دهند و همان طور که فرانسه با جدیت به تقویت و تحکیم حوزه های فرهنگی خود می پردازد و زبان فرانسه را ترویج می دهد، دولت ایران نیز به عنوان یک مرکزیت فرهنگی باید به چنین امری اهتمام ورزد.

مسوول بخش فرهنگی حزب دموکرات معتقد است کردها به عنوان قلمروی که هنوز در حال شکل گیری است و هویتی نسبتاً مستقل و خودمختار را پی می ریزند، هیچ قرابتی با ترک ها یا عرب ها ندارند و به نوعی خود را بخش یا گوشه یی از حوزه فرهنگ ایرانی می دانند. در گفت وگو با بسیاری از کسانی که در شهرهای اربیل، دهوک و زاخو با آنان برخورد داشتیم شاهد آن بودیم که تمایل به ایران و فرهنگ ایرانی در کنار گریز از و حتی ستیز با فرهنگ ترکی و عربی گرایش غالب کسانی است که دغدغه های هویتی دارند. اکثریت رهبران سیاسی دولت خودمختار کردستان عراق سالیان درازی از عمر خود را در ایران گذرانده اند. مسعود بارزانی، جلال طالبانی و ده ها رهبر سیاسی دیگر کردستان عراق در خاک ایران پا به میانسالی گذاشتند. فرزندان بسیاری از آنان در ایران به دنیا آمدند و بزرگ شدند. بسیاری از این جوانان فارسی را بدون لهجه و کاملاً سلیس صحبت می کردند. برخی از آنان اطلاع جامعی از روند انتشار کتب و مجلات ایرانی داشتند. عکس خواننده های ایرانی در میان تصویر خوانندگان کرد یا ترک و عرب حضوری قابل توجه داشت.

در خیابان های شهرهای کرد با تعداد زیادی مغازه مواجه می شوید که عرضه کننده موسیقی کردی هستند و جالب اینکه کردها - به زعم خودشان - به افراط ترانه گوش می کنند. وقتی از کنار این مغازه ها عبور می کنید، صدا و عکس های خوانندگان ایرانی توجه شما را جلب می کند و به یکباره احساس می کنید در سنندج یا یکی از شهرهای ایران هستید. مردم کردستان عراق به شدت به اعتقادات مذهبی پایبند هستند. آنان هویتی کردی برای خود قائل هستند که در موارد قابل توجهی به فرهنگ ایرانی شانه می ساید.با مشاهده تمایل قابل توجه کردستان عراق به ایران و نیز زمینه های مستعد و بسیار قابل توجه حضور ایران در این منطقه، ارزیابی از تلاش رسمی ایران برای حضور در کردستان عراق و نیز تعریف برنامه ریزان سیاست خارجی ایران از «جنس» نفوذ و حضور ایران ایران در این منطقه اهمیت بسزایی می یابد. در دنیایی که رقابت برای ارسال امواج ماهواره یی برای صدور فرهنگ و نیز تبلیغ نوع خاصی از رفتار اجتماعی از طریق فیلم، موزیک، نشریات و برنامه های رادیویی یکی از اساسی ترین عرصه های رقابت در سطح بین الملل است، حضور فرهنگ ایران در کردستان عراق اهمیت بسزایی می یابد، هر چند در سطح رسمی بسیار کم رنگ و نحیف می نماید. فضای استقبال از زبان فارسی و نیز تولیدات فرهنگ ایران و بالطبع برقراری روابط گسترده سیاسی و استراتژیک با ایران در شرایطی است که کردها از یک سو به دلایل امنیتی امکان نزدیک شدن به ترکیه را ندارند و از سوی دیگر به نظر می رسد تلاشی سازماندهی شده برای عرب زدایی و فاصله گرفتن از عربیت را سامان می دهند. در میان نسل جوان کردها، تعداد کسانی که توانایی صحبت کردن به عربی را دارند به شدت در حال کاهش است و به نظر می رسد به تدریج به نوعی ضدارزش تبدیل می شود. تمایل به غرب و رواج زبان انگلیسی در میان جوانان و تحصیلکرده ها قابل توجه است در حالی که تمایل به زبان فارسی به عنوان حامل فرهنگ ایرانی و نیز امتداد حضور استراتژیک ایران در این منطقه حساس جغرافیایی بسیار قابل توجه است.

در شرایطی که امنیت یا ناامنی کردستان عراق بی هیچ مانعی از طریق مرزهای طولانی با عراق به خاک ایران سرایت می کند به نظر می رسد به غیر از دغدغه های امنیتی هیچ تلاشی برای حمایت، تقویت یا سازماندهی حضور ایران یا تقویت فرهنگ ایرانی در این منطقه صورت نمی گیرد. نادیده گرفتن این ضرورت استراتژیک در شرایطی است که ملت ایران طی سالیان طولانی هزینه های زیادی را برای حمایت از کردهای عراق پرداخته است و غفلت از بهره برداری از چنین سرمایه گذاری تاریخی یک خطای استراتژیک است. در بسیاری از شهرهای کردستان عراق نه تنها آثاری از حضور کالای ایرانی یا تبلیغ مصنوعات ایرانی وجود ندارد، بلکه هیچ مرکز فرهنگی فعال یا دانشسرا یا دانشکده زبان فارسی نیز وجود ندارد.

ایران توانایی آن را دارد تا براساس ملاحظات درازمدت مراکز آموزشی، هنرستان یا کارگاه های حرفه و فن را در شهرهای این منطقه احداث کند؛ امری که فقدان آن و نیز غفلت از آن به شدت احساس می شود، در حالی که مراکز فرهنگی و تجاری ترکیه این جای خالی را پر می کنند. طی چند روز دیدار از کردستان عراق شاهد بمباران مناطق شمالی منطقه از سوی جنگنده های ترکیه بودیم و از کنار روستاهایی رد شدیم که پیاده نظام ارتش ترکیه از وسط آنها رد می شدند. با این حال وقتی به سر مزار ملامصطفی بارزانی در روستای بارزان رسیدیم یک ساختمان مدور عظیم و بسیار مدرن را مشاهده کردیم که تقریباً بر فراز مزار ملامصطفی در حال برافراشتن بود، جالب اینکه یک پیمانکار ترک ساختن این مرکز یادبود فرهنگی را برعهده داشت.ترک ها هیچ گاه جز با گلوله و زندان از کردها استقبال و یاد نکرده اند و ایرانی ها جز با آغوش باز و میهمان نوازی؛ با این حال امروز که کردستان عراق به امنیت و آرامش نسبی رسیده است، بنای یادبود مزار ملامصطفی بارزانی را ترک ها می سازند نه ایرانی ها. و البته این تقصیر متوجه کردها نیست غفلت از ما ایرانی ها است که تخیلات امنیتی مان بر عقلانیت استراتژیک مان غلبه دارد. بسیاری از کسانی که در شهرهای مختلف کردستان عراق ملاقات کردیم سالیانی از عمر خود را در تهران گذرانده بودند.

عمر بارزانی از پسرعموهای مسعود بارزانی حدود 20 سال در اصفهان زندگی کرده است. شش دختر و پسر او که بین 15 تا 31 سال دارند همگی به لهجه اصفهانی، فارسی صحبت می کنند و در اصفهان بزرگ شده اند. «محمد عبدالله ملو» هفت فرزند دارد که شش نفر از آنان در یزد به دنیا آمده اند. همه فرزندان او به لهجه یزدی فارسی صحبت می کنند. جالب اینکه 16 خانواری که در اصفهان زندگی کرده اند همگی در کنار هم محله یی را ساخته اند که خودشان به آن اصفهان می گویند. 9 خانواری نیز که در یزد روزگار گذرانده اند در کنار هم زندگی می کنند و محله یی یزدی از تجمع آنان در بارزان شکل گرفته است. «هدایت بارزانی» دختر خانمی که خبرنگار یک روزنامه محلی و نیز از فامیل بزرگ بارزانی که راهنمای خرید ما از بازار اربیل بود، با ته لهجه یزدی، فارسی صحبت می کرد و جالب اینکه کلیه متلک ها، شوخی ها و شیطنت های کلامی اش با جوانان تهرانی تفاوتی نداشت. وقتی با او شوخی می کردیم پاسخ او حاکی از این بود که در دوران دبیرستان همانند همه دختران ایرانی کتاب های فارسی خوانده و ادبیات شیطنت آمیز دختران جوان ایرانی را همچنان با خود داشت.

چه میزان سرمایه ایرانی صرف شده است تا «هدایت بارزانی» به کسوت کامل و تمام یک دختر ایرانی با لهجه یزدی درآید. کسانی که پیگیر بازدهی این سرمایه های ایرانی نیستند احتمالاً اطلاع چندانی از گسترش یا حفاظت از دامنه های فرهنگی ندارند و از این اصل بنیادین غافلند که حفاظت از منافع ایران و گسترش دامنه نفوذ ایران صرفاً ارتباط با سازمان های سیاسی نیست.

آمار جرم و جنایت حتی در میان جوانان و اقشار بیکار کردستان عراق بسیار نازل است و اساساً در میان کردها معضلی به نام اعتیاد تاکنون فرصت عرض اندام نیافته است. عوامل فوق زمینه بسیار مساعدی برای سرمایه گذاری اقتصادی و فرهنگی در این منطقه است. ممکن است سرمایه داران بخش خصوصی ایران همچون ترک ها تحمل ریسک هزینه سرمایه گذاری در این منطقه را نداشته باشند، اما احداث کارگاه های حرفه و فن هنرستان های فنی یا دانشکده های زبان نوعی سرمایه گذاری درازمدت و کم هزینه است که زمینه بسیار مساعدی در کردستان عراق دارد و ریسک آن نیز در حداقل قرار دارد. توجه به این امر موجب تحکیم امنیت و آسایش در کردستان عراق می شود و امواج مثبت آن در مرزهای غربی ایران نیز تاثیر می گذارد.

تا آنجا که من دریافتم، کردستان ایران و زیبایی شهرهای آن در کنار امنیت و آسایش نسبی و نیز حضور معجزه های شهری همچون آب، برق، تلفن و گاز دائم معیاری است که نگاه آمال گونه آن سوی مرز را به کردهای این سوی مرز موجب می شود. این نگاه مثبت یک سرمایه عظیم و در ظاهر لایزال است. سرمایه گذاری بر بنیادهای این نگاه مثبت که خود ثمره سرمایه گذاری های گذشته ملت ایران است، امنیت و آرامش را در کردستان ایران تثبیت می کند و گرایش های خشونت طلبانه را که سال ها از تاریخ مصرف آن گذشته هرچه بیشتر نخ نما می کند.

منبع: روزنامه بين الملل